სიღნაღს ხშირად მომღერლებისა და მუსიკოსების ქალაქს უწოდებენ. პატარა ქალაქს არაერთი გამორჩეული ხელოვანი უკავშირდება და მათ შორის განსაკუთრებული ადგილი უჭირავს ვარა ჩახვაშვილს, სიღნაღელ ქალს, რომლის საოცარი ხმა და ხალხური სიმღერის შესრულების განსაკუთრებული მანერა მსმენელს წლების შემდეგაც ახსოვს.

ვარა ჩახვაშვილი სიღნაღში, ცნობილი მეგარმონისა და მეწაღის, ვანო ყაითმაზოვის ოჯახში დაიბადა. მუსიკა მის ოჯახში ყოველდღიური ცხოვრების ნაწილი იყო. მამა გარმონზე უკრავდა, ბებია  დაირაზე, თავად ვარა კი ბავშვობიდან მღეროდა და გიტარაზეც უკრავდა. ოჯახში ხშირად იმართებოდა პატარა საოჯახო „კონცერტები“,  ბებია დაირაზე უკრავდა, მამა გარმონზე, ვარა გიტარაზე, ბავშვები კი მღეროდნენ.

ვარა ჩახვაშვილს პროფესიული მუსიკალური განათლება არ მიუღია. სკოლის დასრულების შემდეგ საბუღალტრო კურსები დაამთავრა და მუშაობა ჯერ რაიონის კულტურის განყოფილებაში, შემდეგ კი სიღნაღის სამუსიკო სასწავლებელში ბუღალტრად დაიწყო. მიუხედავად ამისა, როგორც კი ვარა სიმღერას იწყებდა, მისი მოსმენის მსურველებს მისი პროფესია ავიწყდებოდათ , სტუმრებს ხშირად ბუღალტრად წარუდგენდნენ, ხოლო მისი ხმის მოსმენის შემდეგ გაოცებულები რჩებოდნენ.

მისი ნიჭი განსაკუთრებით ხალხური სიმღერის შესრულებისას ვლინდებოდა. ვარა გამოირჩეოდა განსაკუთრებული, მოქნილი ხმით, რომელიც ხალხური სიმღერისთვის დამახასიათებელ რთულ მელიზმატიკებსა და ხმოვან გადასვლებს ბუნებრივად ასრულებდა. სწორედ ეს თავისებურება ხდიდა მის ნამღერს გამორჩეულს.

ვარა ჩახვაშვილის ერთ-ერთ ყველაზე ცნობილ შესრულებად ნიკო სულხანიშვილის „დაიგვიანეს“ ითვლებოდა. 1964 წელს მან ხალხური თვითმოქმედი კოლექტივების რესპუბლიკურ დათვალიერებაზე ვერცხლის მედალი მიიღო. იგი სიღნაღის ხალხური სიმღერების ვაჟთა ანსამბლშიც მღეროდა, რომელსაც ლოტბარი ვლადიმერ ნანობაშვილი ხელმძღვანელობდა.

1967 წლის 29 აპრილს, სანდრო ახმეტელის 80 წლის იუბილესადმი მიძღვნილ ღონისძიებაზე, ვარა ჩახვაშვილმა სიღნაღის ვოკალურ ჯგუფთან ერთად ორი სიმღერა შეასრულა : „მაშ გამარჯვება, ტკბილო სიცოცხლევ“ და ნიკო სულხანიშვილის „დაიგვიანეს“. იმავე წელს მონაწილეობა მიიღო ოქტომბრის რევოლუციის 50 წლისთავისადმი მიძღვნილ კონკურსში, სადაც პირველი ხარისხის დიპლომი დაიმსახურა.

1969 წელს ვარა ჩახვაშვილი ოთარ ბერძენიშვილის ვოკალურ ანსამბლში სოლისტად მიიწვიეს. 1970 წელს კი ფირმა „მელოდიამ“ გრამფირფიტაზე ჩაწერა მის მიერ შესრულებული სამი სიმღერა: „ნანა“, „დაიგვიანეს“ და „ოროველა“. იმავე პერიოდში საქართველოს ტელევიზიამ ფირზე აღბეჭდა ვარა ჩახვაშვილის მიერ შესრულებული „დაიგვიანეს“.

ვარა ჩახვაშვილის შემოქმედება სიღნაღის ფარგლებსაც გასცდა. იგი მონაწილეობდა გერმანიაში გამართულ ქართული კულტურის დღეებში. თავდაპირველად მომღერლების შერჩევა მიმდინარეობდა, თუმცა ვარა შერჩევაზე არც დაუბარებიათ  ოთარ თაქთაქიშვილს მისი სიმღერა სანდრო ახმეტელის იუბილეზე ჰქონდა მოსმენილი და მისი აზრით, დამატებითი მოსმენა აღარ იყო საჭირო. ვარა პირდაპირ მონაწილეთა ჯგუფში ჩასვეს და ქართული კულტურის დღეებში ოთარ ბერძენიშვილის ანსამბლთან ერთად გაემგზავრა.

გერმანიაში მისი ერთ-ერთი გამოსვლა განსაკუთრებით წარმატებული აღმოჩნდა. ვარა იხსენებდა, რომ სიმღერის დაწყებისთანავე დარბაზში მსმენელი დადუმდა, დასრულების შემდეგ კი ხალხი ფეხზე წამოდგა და ხანგრძლივი ტაშით დააჯილდოვა. გერმანიის ხელისუფლებამ მას ქვეყანაში დარჩენა და ოჯახის იქ გადაყვანაც შესთავაზა, თუმცა ვარა ამ წინადადებას არ დათანხმდა. მისთვის საქართველო, სიღნაღი და საკუთარი სახლი იმდენად მნიშვნელოვანი იყო, რომ მათ დატოვებას ვერ წარმოიდგენდა.

მოგვიანებით ვარა ჩახვაშვილს ამერიკაში გადასვლაც შესთავაზეს, თუმცა არც ამ წინადადებას დათანხმდა. როგორც მისი ოჯახის წევრი იხსენებს, ვარა არასდროს ეძებდა სიმდიდრესა და დიდებას. მისი მთავარი სიმდიდრე სიმღერა იყო.

ვარა ჩახვაშვილს შემოქმედებითი ურთიერთობა ჰქონდა არაერთ ცნობილ ქართველ ხელოვანთან. იგი განსაკუთრებით ახლოს იყო კომპოზიტორ სანდრო მირიანაშვილთან და დიდი წარმატებით ასრულებდა მის სიმღერებს. მირიანაშვილის „სადღრეგრძელოც“ ვარა ჩახვაშვილმა შეასრულა და მისი ნამღერი ფირფიტაზეც ჩაიწერა. კომპოზიტორი ბიძინა კვერნაძე კი მისი თანაკლასელი იყო.

მისი ხმა არაერთ ცნობილ ადამიანს აღაფრთოვანებდა. პოეტმა გიორგი ჯანგულაშვილმა ვარა ჩახვაშვილს ლექსი მიუძღვნა, ხოლო მორის ფოცხიშვილმა საკუთარ კრებულზე ვარა ასე მოიხსენია: „ჯანგულოვანი ხმის მქონე სირინოზი“.

ვარა განსაკუთრებით იყო დაკავშირებული სიღნაღში გამართულ ვანო სარაჯიშვილისადმი მიძღვნილ სახალხო ზეიმთან, „ვანოობასთან“. მაისის ბოლო კვირას სიღნაღში გამართულ დღესასწაულზე მუსიკალური სამყაროს წარმომადგენლები იკრიბებოდნენ და ვარა ჩახვაშვილიც თითქმის ყოველწლიურად მონაწილეობდა. სწორედ ერთ-ერთ ასეთ დღესასწაულზე პირველად შეასრულა იოსებ ნონეშვილის ლექსზე შექმნილი სიმღერა „თუ არ გინახავს სიღნაღი, ძველი ქალაქი მთაზედ“. მისი შესრულებით თავად იოსებ ნონეშვილიც აღფრთოვანებული დარჩა.

ვარა ჩახვაშვილისთვის სიმღერა მხოლოდ სცენის ნაწილი არ ყოფილა. იგი ყოველდღიურ ცხოვრებაშიც მღეროდა. სახლში სწავლობდა სიმღერებს, შემდეგ კი საქმიანობის დროს ასრულებდა: საჭმლის მომზადებისას, რეცხვისას, ბოსტანში მუშაობისას. ამუშავებდა მიწას, ვაზს უვლიდა, ღვინოს აყენებდა და ფეხსაცმელსაც კერავდა. სიმღერა მისი ცხოვრების განუყოფელი ნაწილი იყო.

მისი ცხოვრების ერთ-ერთი გამორჩეული თავისებურება ისიც იყო, რომ ვარა საკუთარ ნამღერს ძალიან კრიტიკულად აფასებდა. მიაჩნდა, რომ სცენაზე ღელავდა და სახლში უფრო თავისუფლად მღეროდა. ასაკშიც აგრძელებდა სიმღერას და, მიუხედავად იმისა, რომ ხმის ძველებურად ვეღარ გამოყენებას წუხდა, სიმღერას ყოველდღიურობისგან არასდროს გამოყოფდა.

ვარა ჩახვაშვილის განსაკუთრებული დამოკიდებულება ხალხური სიმღერის მიმართ მის დამოკიდებულებაშიც ჩანდა. სუფრასთან სიმღერას მხოლოდ მაშინ იწყებდა, როდესაც მრავალხმიან შესრულებაში პარტნიორები ჰყავდა, როგორც თავად ამბობდა, მრავალხმიან სიმღერას ვერ გავაფუჭებო. მისი ქალიშვილის მეგობრებს კი განსაკუთრებით უყვარდათ ვარა დეიდასთან ერთად სიმღერა.

მიუხედავად იმისა, რომ მუსიკალური განათლება არ მიუღია და ნოტებიც არ იცოდა, ვარა შვიდსიმიან გიტარაზე სმენით აწყობდა სიმღერებს. მისი ქალიშვილი იხსენებს, რომ ერთხელ გიტარაზე დაკვრის სწავლა სთხოვა, ვრამ კი უთხრა, ვერ ისწავლი და დროს დაკარგავო. საბოლოოდ ქალიშვილმა სმენით ისწავლა დაკვრა და როდესაც ვრას დაუკრა, მისგან შექებაც დაიმსახურა.

ვარა ჩახვაშვილის ნიჭი იმდენად გამორჩეული იყო, რომ მუსიკალური განათლების არქონას მისი მსმენელისთვის ხელი არ შეუშლია. პირიქით, მისი ხმა სწორედ ბუნებრივი, თავისუფალი და ხალხური შესრულების განსაკუთრებული მანერით იყო გამორჩეული.

მისი ჯილდოები, სიგელები და მედლები დღეს სიღნაღის მუზეუმში ინახება.

ვარა ჩახვაშვილი 2000 წელს, 72 წლის ასაკში გარდაიცვალა. იმ პერიოდში მასზე დოკუმენტური ფილმის გადაღება იგეგმებოდა. რეჟისორი ბორია მარგველაშვილი სიღნაღში ჩამოვიდა და რამდენიმე დღის განმავლობაში ოჯახთან ერთად ფილმის სცენარზე მუშაობდა. ფილმში უნდა ასახულიყო ვარა არა მხოლოდ როგორც გამორჩეული მომღერალი, არამედ როგორც ჩვეულებრივი სიღნაღელი ქალი, როგორ ამზადებდა პურს, უვლიდა ბოსტანს, კერავდა ფეხსაცმელს და ცხოვრობდა ოჯახთან ერთად.

ფილმის გადაღების დაწყებამდე ვარა სიღნაღის მერთან, რეჟისორთან ერთად, სცენარის შესათანხმებლად წავიდა. შეხვედრამდე, მისაღებში ყოფნისას, შეუძლოდ გახდა. მიუხედავად მცდელობისა, მისი გადარჩენა ვეღარ მოხერხდა.

ვარა ჩახვაშვილის ცხოვრება სიმღერასთან იყო დაკავშირებული, იგი მუსიკალურ ოჯახში გაიზარდა, სიმღერა ყოველდღიურობის ნაწილად აქცია და პროფესიული განათლების გარეშე შეძლო ისეთი სახელის დამკვიდრება, რომელიც სიღნაღის მუსიკალური ისტორიის ნაწილად დარჩა.

მისი ხმა დღესაც იმ ადამიანების მოგონებებში ცოცხლობს, ვისაც მისი მოსმენის შესაძლებლობა ჰქონდა. ხოლო მისი ჯილდოები და პირადი ისტორიის ამსახველი მასალები სიღნაღის მუზეუმში ინახება, როგორც ერთი გამორჩეული სიღნაღელი ქალის შემოქმედებითი ცხოვრების კვალი.

გამოყენებული წყაროები

1. Euronews Georgia — „ქალი, რომელსაც მუსიკალური განათლება არ ჰქონდა, მაგრამ ხალხურ სიმღერებს ყველაზე უკეთ მღეროდა“, 8 მაისი, 2023.
    სტატიის ნახვა

2. საქართველოს ეროვნული ბიბლიოთეკა — საქართველოს ბიოგრაფიული ლექსიკონი — ვარა ჩახვაშვილი.
   ბიოგრაფიული ჩანაწერი